03 August 2017
  • 946 ნახვა

ბიუჯეტს შიდა ვალი საგარეოზე 4-ჯერ ძვირი უჯდება

ბოლო 8 წელიწადში ბანკებმა ბიუჯეტის დაკრედიტების ხარჯზე 500 მილიონ ლარზე მეტი შემოსავალი მიიღეს

 

საქართველოს სახელმწიფო ვალის ოდენობა 2017 წლის მაისის მდგომარეობით 13,8 მილიარდ ლარს შეადგენს. მათ შორის, საგარეო ვალზე 11,2, ხოლო საშინაოზე 2,5 მილიარდი ლარი მოდის. აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში მთლიანი სახელმწიფო ვალის ოდენობა, როგორც საერთაშორისო ისე ადგილობრივ სტანდარტებში ჯდება, თუმცა საყურადღებოა საშინაო ვალის სწრაფი ზრდა.



წყარო: ფინანსთა სამინისტრო

 

საქართველოში ბიუჯეტისთვის ადგილობრივი ბაზრიდან თანხის სესხების პრაქტიკა გასულ საუკუნის ბოლოს დაიწყო, თუმცა მაშინ ამ ნაბიჯს პრაქტიკული დატვირთვა არ ჰქონდა. სახელმწიფოს როგორც წესი ძალიან მოკლევადიანი (7, 14, 21, 28 და ა.შ. დღიანი) ფასიანი ქაღალდები გამოჰქონდა გასაყიდად რომელზეც საპროცენტო განაკვეთები 300% და 400%-მდეც კი ადიოდა. რა თქმა უნდა ჯანსაღი კონკურენციის პირობებში ეს შეუძლებელი იყო, ამიტომ სერიოზული ეჭვი არსებობს, რომ მაშინ სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები კორუფციის ერთ-ერთი წყარო იყო. ამასთან, მაშინ ამ ბერკეტის გამოყენება იმ მიზეზით დაიშვა პრაქტიკაში, რომ თუ საჭირო გახდებოდა ქვეყანას გამოცდილება ჰქონოდა პრაქტიკაში ფასიანი ქაღალდების გამოშვების და ვაჭრობის. 2005 წლიდან ხელისუფლებამ გადაწყვიტა ამ კორუფციული მიმართულების დახშობა და გარკვეული პერიოდი შეწყვიტა ფასიანი ქაღალდების გამოშვება. თუმცა, 2009 წლიდან როცა მსოფლიოში და საქართველოშიც ეკონომიკური კრიზისი იყო, მთავრობა ფინანსების ნაკლებობის წინაშე დადგა და კვალავ აღდგა ფასიანი ქაღალდების მეშვეობით შიდა ვალის აღების პრაქტიკა, რომელიც ბოლო წლებში ყოველწლიურად იზრდება.

 

რა არის სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები?

 

სახაზინო ვალდებულება არის ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებული მოკლევადიანი დისკონტური სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდი. სახაზინო ვალდებულების გამოშვება ხდება ერთ წლამდე დაფარვის ვადით, დისკონტით და იფარება ნომინალური ღირებულებით.

 

რაც შეეხება სახაზინო ობლიგაციას, ეს არის ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებული საშუალოვადიანი კუპონური სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდი. ამჟამად, სახაზინო ობლიგაციების გამოშვება ხდება 1-დან 10 წლამდე დაფარვის ვადით, კუპონის 6 თვეში ერთხელ გადახდით. ანუ, უფრო მარტივად რომ ავხსნათ სახაზინო ვალდებულება მოკლევადიანი, ხოლო ობლიგაცია გრძელვადიანი ფასიანი ქაღალდია, რომლის მეშვეობით სახელმწიფო თანხებს სესხულობს ბიუჯეტის დეფიციტის დასაფინანსებლად.

 

სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების გამოშვება ხდება ეროვნული ვალუტით, არამატერიალიზებული ფორმით. ერთი სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულებაა 1000 ლარი. სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები იყიდება აუქციონის მეშვეობით. აუქციონი ტარდება საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ წინასწარ გამოცხადებულ აუქციონის თარიღებში. ფასიანი ქაღალდების მფლობელი შეიძლება გახდეს როგორც იურიდიული, ასევე ფიზიკური პირები, რეზიდენტები და არარეზიდენტები. თუმცა, აუქციონში მონაწილეობის უფლება აქვთ კომერციულ ბანკებს და მხოლოდ მათი მეშვეობით რეზიდენტ და არარეზიდენტ ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს. შედეგად, ვიღებთ მდგომარეობას, როცა მთლიანი სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების 80%-ზე მეტი კომერციული ბანკების ხელში ხვდება. თითოეული ბანკის მიერ აუქციონზე წარდგენილი საკუთარი განაცხადების ჯამური მოცულობა არ უნდა აღემატებოდეს გამოცხადებული ემისიის მოცულობის 75%-. თითოეული ბანკის მიერ წარდგენილი ერთი კლიენტის განაცხადების ჯამური მოცულობა არ უნდა აღემატებოდეს გამოცხადებული ემისიის მოცულობის 50%-.

 

როგორც წესი, სამთავრობო ფასიანი ქაღალდები ხასიათდება მინიმალური რისკიანობითა და მაღალი ლიკვიდურობით. შედეგად, სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები უმეტესწილად სარეიტინგო ფირმებისგან მაღალ შეფასებებს იღებენ. ამასთან, იმ ქვეყნებში სადაც განვითარებულია ფინანსური ბაზრები სახელმწიფო ფინანსების გამოშვება ეკონომიკისთვის დამატებით სარგებელს იძლევა. თუმცა, საქართველოს პირობებში, როდესაც ფასიანი ქაღალდების ბაზარი პრაქტიკულად არ არსებობს, სახელმწიფოს მიერ გამოშვებულ სახაზინო ვალდებულებებსა და ობლიგაციებზე ხელი მხოლოდ მეწარმეთა მცირე ჯგუფს მიუწვდება, უფრო კონკრეტულად კი ბანკებს. შესაბამისად იქიდან მიღებული ყოველწლიური გარანტირებული შემოსავალიც მათ ანგარიშებზე ილექება.

 

 

სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ოდენობა და საპროცენტო განაკვეთი

 

2009 წლის აგვისტოდან მიმდინარე წლის ივლისამდე 3,176 მილიარდი ლარის სახაზინო ვალდებულება გაიყიდა (6 თვიანი და 1 წლიანი ვადიანობის), საშუალოდ 7,7%-იანი სარგებლით. 6 თვიანი ვალდებულებების საშუალო საპროცენტო სარგებელი როგორც წესი 7%-ის ფარგლებშია, ხოლო 1 წლიანი სახაზინო ვალდებულებების პროცენტი კი 4-დან 14%-ის ფარგლებში მერყეობს ბოლო 8 წლის მანძილზე.

 

რაც შეეხება ობლიგაციებს, 2010 წლის თებერვლიდან 2017 წლის მესამე კვარტლამდე 2,764 მილიარდი ლარის 1-დან 10 წლამდე ვადიანობის სახაზინო ობლიგაცია გაიყიდა, რომლის საშუალო საპროცენტო განაკვეთმა 9,7% შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ ობლიგაციების კუპონის გადახდა ხდება 6 თვეში ერთხელ ხდება. 2, 5 და 10 წლიანი სახელმწიფო ობლიგაციებზე კუპონური განაკვეთი 5,2-დან 15,5%-ის ფარგლებში მერყეობს წლების მიხედვით.

 

2009-2017 (I კვარტალი) წლებში სულ 5,94 მილიარდი ლარის ოდენობის სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდი გაიყიდა. თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ 2017 წლის 1 ივნისისთვის სახელმწიფო შიდა ვალი 2,655 მლრდ. ლარს შეადგენს, საიდანაც 2,159 მლრდ. სახაზინო ფასიან ქაღალდებზე მოდის. ანუ, ბოლო 8 წელიწადში გამოშვებული 5,94-დან 3,78 მილიარდი უკვე დაიფარა. 1 ივნისისთვის სახელმწიფოს მიერ გაყიდული ფასიანი ქაღალდების 86% კომერციული ბანკების საკუთრებაა, ხოლო დანარჩენი 14% ეროვნულ ბანკზე, რეზიდენტ და არარეზიდენტ პირებზე მოდის. 2011-2016 წლებში სახაზინო ფასიანი ქაღალდების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 7,6%-დან 11,6%-მდე მერყეობს. ანუ, ბოლო 6 წელიწადში საშუალოდ 8,6% სარგებელს იღებდა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდის მფლობელი.



 

აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტს ფასიანი ქაღალდების მომსახურება ყოველ წელს უფრო და უფრო მეტი უჯდება. ასე მაგალითად, თუ 2010 წელს მხოლოდ 15 მილიონი ლარი დაიხარჯა ამ მიმართულებით, 2016 წელს უკვე 150 მლნ.-ს გადახდა მოხდა. 2010-2017 (მარტო I კვარტალი) წლებში სახელმწიფო ბიუჯეტს 584,4 მილიონი ლარი ობლიგაციებისა და ვალდებულებების მომსახურების პროცენტში აქვს გადახდილი. საიდანაც, თუ ლოგიკურად გავყვებით, რადგან ფასიანი ქაღალდების თითქმის 90%-ის (86%) მფლობელი საბანკო სფეროა, შესაბამისად სარგებლის 4/5 სწორედ მათზე მოდის. 




ანუ, ბოლო 8 წელიწადში ბანკებმა ბიუჯეტის დაკრედიტების ხარჯზე დაახლოებით 502 მილიონი ლარის შემოსავალი მიიღეს. ამ მიმართულებით ზუსტი დათვლების გაკეთება იმ პირობებში თუ რა ინფორმაციაც არის გასაჯაროებული, სამწუხაროდ შეუძლებელია. ზუსტი დათვლებისთვის, საჭიროა ვიცოდეთ, რომელ წელს, ვინ და რა ოდენობის, რა ვადიანობის ფასიანი ქაღალდი იყიდა.

 

რატომ შიდა ვალი, როდესაც საგარეო სესხი ბევრად იაფია?!

მიუხედავად იმისა, რომ საგარეო ვალი ბევრად დაბალპროცენტიანია ვიდრე შიდა, ხელისუფლება ბოლო წლებში ფასიანი ქაღალდების გამოშვებას ყოველწლიურად ზრდის. თუ  სახაზინო ფასიანი ქაღალდების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 2011-2016 წლებში 8,6%-ს უდრის, საგარეო ვალის მომსახურება 2%-ის ფარგლებში გვიჯდება. ასე მაგალითად, 2013 წელს საგარეო ვალის წლიური საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი 1,92% იყო. 2016 წლისთვის ეს მაჩვენებელი მცირედით გაიზარდა და 2,03%-ს შეადგენს. ანუ, შიდა ვალის მომსახურება სახელმწიფო ბიუჯეტს 4-ჯერ და მეტჯერ უფრო ძირი უჯდება ვიდრე საგარეოს გადახდა.



 


დასკვნის მაგიერ

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მთლიან სახელმწიფო ვალი კრიტიკულ ნიშნულს ბევრად ჩამორჩება, ბევრ კითხვის ნიშანს აჩენს ბოლო წლებში რეკორდულად გაზრდილი შიდა ვალის ოდენობა. განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც შიდა ვალის მომსახურება სახელმწიფო ბიუჯეტს საგარეოზე საშუალოდ 4-ჯერ ძვირი უჯდება. თუმცა, აქ გასათვალისწინებელი ის ფაქტი, რომ საგარეო ვალს, როგორც წესი თავისი მიზნობრიობა აქვს, ანუ მას მთავრობა თავისი სურვილისამებრ ვერ დახარჯავს, მაშინ როცა შიდა ვალით ნებისმიერი ვალდებულების დაფარვა შეიძლება.

აქვე საყურადღებოა, რომ სახაზინო ვალდებულებებზე და ობლიგაციებზე საკანონმდებლო რეგულაციების გამო ხელი არ მიუწვდებათ მოსახლეობას. ნებისმიერი შენაძენის გაკეთება შესაძლებელია მხოლოდ ბანკის მეშვეობით, სადაც პირველადის შეთავაზებისას მინიმალური თანხა 50 000 შეადგენს, ხოლო მეორადისას 1 000 ლარს. ამ პირობებში ბიუჯეტის სესხების 85% ბანკებზე მოდის. ერთი, რომ ეს თანხა აკლდება ეკონომიკას, ანუ სხვა თანაბარ პირობებში ამ თანხებით ბანკები რეალურ სექტორს დააკრედიტებდნენ, თუმცა როდესაც აქვთ შანსი, რომ სახელმწიფოსგან მიიღონ წლიური გარანტირებული 7-14%-ის სარგებელი, ურჩევნიათ ფული ბიუჯეტს ასესხონ და არა კერძო მეწარმეს. და მეორე, ფასიანი ქაღალდების ბაზრის დაბალგანვითარებულობის გამოს სახაზინო ვალდებულებების და ობლიგაციების ბაზარი ფაქტობრივად მონოპოლიზებულია საბანკო სფეროს მიერ.


დოკუმენტში გამოთქმული მოსაზრებები ეკუთვნის ავტორს და შეიძლება არ ემთხვეოდეს საზოგადოებრივი მაუწყებლის პოზიციას.

მსგავსი

როგორი არ უნდა იყოს პარტიების წინასაარჩევნო პროგრამა

03 August 2017

ეროვნული ბანკი მომხმარებელთა უფლებების დასაცავად

03 August 2017

რეგიონული პოლიტიკის აუცილებლობა

03 August 2017